همه ما به عنوان والدین، یک غریزه مشترک داریم؛ می‌خواهیم مسیر زندگی را برای فرزندمان صاف و هموار کنیم. دوست نداریم شاهد گریه‌ها، ناکامی‌ها یا شکست‌هایشان باشیم. اما حقیقت این است که ما نمی‌توانیم تمام چاله‌ها را پر کنیم؛ در عوض، می‌توانیم به آن‌ها یاد بدهیم چطور از روی چاله‌ها بپرند. این دقیقاً همان مهارتی است که در روانشناسی به آن «تاب‌آوری» می‌گوییم؛ مهارتی که برخلاف تصور عموم، ذاتی نیست و نیاز به تمرین دارد. تاب‌آوری به این معنا نیست که کودک اصلاً آسیب نبیند یا ناراحت نشود، بلکه به این معناست که بعد از هر زمین خوردن، بداند چطور بلند شود و لباسش را بتکاند.

وقتی همیشه ما مداخله می‌کنیم تا تکلیف مدرسه‌اش خراب نشود یا در بازی با او جزئی می‌کنیم تا بازنده نشود، در واقع داریم فرصت تمرین صبر را از او می‌گیریم. بگذارید گاهی شکست بخورد و در همان حال، کنارش باشید تا بفهمد شکست پایان جهان نیست بلکه بخشی جدانشدنی از آن است.

جملاتی مثل «مرد که گریه نمی‌کنه» یا «اینکه ناراحتی نداره» سد راه تاب‌آوری هستند و فشار درونی کودک را افزایش می‌دهند. کودک تاب‌آور کسی است که یاد گرفته بگوید: «الآن ناراحتم چون تلاشم نتیجه ندارد». وقتی احساس شناخته و پذیرفته شود، مدیریت آن آسان‌تر می‌شود.

وقتی فرزندتان با مشکلی روبه‌رو می‌شود، سریعاً به او برای حل مشکلش راهکار ندهید. به جای آن بپرسید: «فکر می‌کنی چه کارهایی می‌تونگی انجام بدی؟» این سوال ساده، مغز او را از حالت انفعالی به حالت فعال و حل‌کننده تغییر می‌دهد.

در نهایت، برای همه ما سخت است که گاهی شاهد تقلّد و یا شکست فرزندمان باشیم، در صورتی که می‌دانیم با تجربه‌ای که داریم اگر مداخله کنیم آنها را به راحتی از آن مسئله عبور خواهیم داد.

ساعت‌های پایانی روز برای بسیاری از خانواده‌هایی که فرزند دبستانی دارند، یادآور یک تنش فرسایشی است. جملاتی مثل «چند بار بگم بنویس؟»، «چرا دقت نمی‌کنی؟» و در مقابل، اشک‌ها، بهانه‌ها و لجبازی‌های کودک، هر دو طرف را خسته و سردرگم می‌کند.

پیش از آنکه فرزندمان را به لجبازی یا تنبلی متهم کنیم، باید نگاهی به ساختار تحولی و بیولوژیکی آنها بیندازیم:

بخش پیش‌پیشانی مغز که مسئول برنامه‌ریزی، تمرکز و کنترل تکانه‌هاست، در سنین دبستان هنوز کامل شکل نگرفته و در حال توسعه است. نوشتن یک مشق طولانی، نیازمند سطحی از «خودتنظیمی» است که شاید هنوز در کودک پیش‌دبستانی یا دبستانی به طور کامل شکل نگرفته باشد.

سطح تستوسترون و ساختار بدنی پسران، آنها را بیشتر به سمت فعالیت‌های جنبشی سوق می‌دهند. نشستن روی صندلی برای مدت طولانی پس از یک روز درسی، برای یک پسر بچه عملی برخلاف جریان فیزیولوژیک بدن اوست.

دانش‌آموزی که تمام روز را در مدرسه صرف گوش دادن، یادگیری و رعایت قوانین کرده، دچار خستگی شناختی می‌شود. در این حالت، اصرار بر انجام تکالیف بلافاصله بعد از مدرسه، نه تنها بازدهی ندارد بلکه منجر به پرخاشگری یا لجبازی می‌شود.

یک تکلیف بزرگ برای کودک ترسناک و انجام‌نشدنی به نظر می‌رسد. اما اگر آن را به بخش‌های کوچک تقسیم کنید برای او دست‌یافتنی‌تر می‌شود. برای مثال می‌توانیم بگوییم: «الان فقط این صفحه رو انجام بده، استراحت کن و بعد دوباره برگرد.»

براساس نظریه خودتعیین‌گری، همه انسان‌ها زمانی انگیزه پیدا می‌کنند که احساس کنند قدرت تصمیم‌گیری دارند.

به جای دستور دادن و اصرار صرف اجازه دهیم تا خود بچه‌ها پیرامون زمان یا چگونگی ترتیب انجام تکالیف خود تصمیم بگیرند. مثلاً می‌توانیم بپرسیم: «دوست داری اول تکلیف ریاضی رو انجام بدی یا فارسی؟» «می‌خوای قبل از شام تکلیفت رو انجام بدی یا بعدش؟»

همین انتخاب‌های کوچک گاهی به راحتی حالت دفاعی کودک را می‌شکند و او را به جای اینکه قربانی دستورات شود به سمت تصمیم‌گیرنده‌ای فعال می‌برد.

یافته‌های مطالعات عصب‌شناختی این موضوع را تأیید می‌کند که بازی و انجام فعالیت‌های بدنی قبل از انجام تکالیف و یا در فواصل بین آنها به بازیابی تمرکز در پسران کمک می‌کند و ذهن آنها را بهتر و بیشتر پذیرای یادگیری می‌کند.

بر اساس این اصل حضور و همراهی یک فرد دیگر در نزدیکی ما باعث افزایش انگیزه و بهره‌وری در انجام کارها می‌شود. برای مثال اگر وقتی کودک در حال انجام تکالیف خودش است مادر یا پدر نیز کنار او بنشیند و مشغول انجام دادن کارهای خود (مانند مطالعه) شود، تمرکز کودک افزایش می‌یابد و این پیام را دریافت می‌کند که: «الآن زمان تمرکز ما برای انجام دادن کارهایمان است.»

یک نکته ظریف: مراقب باشید که این حضور شکل نظارت و بازرسی را به خود نگیرد. اگر بخواهید بالای سر کودک بایستید، به دست او نگاه کنید و مدام در مورد کار او نظر دهید (چی بنویسی! اینجا اشتباه نوشتی! و ...) تنها باعث اضطراب او می‌شوید.

همه ما به عنوان والدین، آرزوی موفقیت فرزندانمان را داریم. وقتی فرزندان با یک نمره عالی، موفقیت و یا یک دستاورد به خانه می‌آیند، او را غرق در تحسین و تشویق می‌کنیم. این واکنش طبیعی است؛ اما در دنیای روانشناسی تربیتی، سؤالی حیاتی مطرح می‌شود:

والد نتیجه‌محور، تمام ارزش کودک را به خروجی کار او گره می‌زنند. وقتی تمرکز ما صرفاً روی نمره ۲۰ یا برنده شدن در مسابقه فوتبال باشد، به طور غیرمستقیم این پیام را به فرزندان می‌دهیم که: «تو زمانی ارزشمندی که بهترین باشی!»

تحقیقات نشان می‌دهند کودکانی که در چنین فضایی بزرگ می‌شوند، به مرور از چالش‌های نو می‌ترسند. آن‌ها ترجیح می‌دهند کارهای ساده انجام دهند تا شکست نخورند و تایید ما را از دست ندهند. اینجاست که اضطراب عملکرد، جای شوق یادگیری را می‌گیرد.

در مقابل، والدگری فرایندمحور بر «چگونگی» انجام کار تمرکز دارد. در این سبک، ما به جای اینکه بگوییم: «آفرین ۲۰ شدی»، می‌گوییم: «دیدم که چقدر برای این آزمونت تلاش کردی.» یا «خیلی خوشحالم که نتیجه زحمت رو گرفتی.»

وقتی ما تلاش و استمرار فرزندان را تحسین می‌کنیم، به او ذهنیتی را هدیه می‌دهیم که در آن کودکان یاد می‌گیرند که شکست، پایان راه نیست، بلکه بخشی از مسیر یادگیری است. آن‌ها در مواجهه با سختی‌ها نمی‌گویند: «من استعداد ندارم»، بلکه می‌گویند: «باید بیشتر تمرین کنم یا روش دیگری را امتحان کنم.»

فراموش نکنیم که سال‌ها بعد، نمرات و دستاوردها ممکن است فراموش شوند، اما باوری که پسرانمان نسبت به توانمندی‌هایشان پیدا کرده‌اند، تا پایان عمر همراه آن‌ها خواهد بود. بیایید به جای تمرکز بر نتیجه، فرایند را ستایش کنیم...